B-deild

B-deild LSR á rætur að rekja til stofnunar lífeyrissjóðs fyrir embættismenn árið 1919, en árið 1944 varð sjóðurinn fyrir alla ríkisstarfsmenn og nafni sjóðsins breytt í Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins. Sjóðnum var skipt upp í tvær deildir 1997, þegar A-deild sjóðsins var stofnuð fyrir nýtt réttindakerfi, en eldra réttindakerfi fékk nafnið B-deild. Um leið var B-deildinni lokað fyrir nýjum sjóðfélögum. 

Við lokun B-deildar voru greiðandi sjóðfélagar rúmlega 19 þúsund, en þeim hefur fækkað jafnt og þétt síðan þá. Á árinu 2025 greiddi einungis 521 sjóðfélagi iðgjöld til B-deildar að meðaltali, sem er fækkun um 150 frá árinu áður. Meðalfjöldi þeirra sem fengu greiddan lífeyri úr deildinni var 19.313, sem er fjölgun um 329 milli ára. 

Stöðug fækkun greiðandi sjóðfélaga undanfarin ár ásamt háu hlutfalli lífeyrisþega hefur leitt til þess að útflæði úr deildinni í formi lífeyrisgreiðslna umfram innflæði iðgjalda hefur verið mikið. Á móti því vegur að síðustu tíu ár hafa fjárfestingartekjur numið 207,4 mö.kr. Því til viðbótar hefur ríkissjóður greitt aukagreiðslur inn á skuldbindingar sínar við deildina, en nánar er fjallað um það í kaflanum um skuldbindingar hér neðar. Vegna hækkunar á lífeyrisgreiðslum hefur hrein eign þrátt fyrir þetta lækkað um 8,7 ma.kr. á síðastliðnum 10 árum.

Í árslok 2025 nam verðbréfaeign B-deildar 220,3 mö.kr. og skiptist samkvæmt meðfylgjandi töflu. Þar má jafnframt sjá fjárfestingarstefnu B-deildar fyrir árið 2026. Fjárfestingarstefna B-deildar tekur mið af því að útgreiðslur eru hærri en inngreiðslur sem leiðir til þess að eignir deildarinnar fara minnkandi og deildin þarf að selja verðbréf til að standa undir mánaðarlegum lífeyrisgreiðslum. Því er lögð áhersla á að deildin eigi hlutfallslega mikið af seljanlegum eignum og um leið er dregið úr áhættu, því lítið svigrúm er til staðar til að deildin geti beðið af sér mögulegar niðursveiflur. 

Á árinu seldi B-deild verðbréf umfram fjárfestingar fyrir 19,6 ma.kr. og var sala umfram fjárfestingar mest í erlendum hlutabréfum. Nettófjárfestingar B-deildar má sjá á meðfylgjandi grafi.

Iðgjald til B-deildar er 12% af dagvinnulaunum, persónuuppbót, orlofsuppbót og vaktaálagi vegna reglubundinna vakta. Hluti sjóðfélaga er 4% og launagreiðanda 8%. Réttindi sjóðfélaga miðast við þann tíma sem greitt hefur verið í sjóðinn ásamt starfshlutfalli. 

Fækkun sjóðfélaga í B-deild leiddi til þess að iðgjaldagreiðslur lækkuðu um 18,3% frá fyrra ári og námu 739 m.kr. á árinu 2025. 

Sjóðfélagar í B-deild ávinna sér rétt til ævilangra eftirlauna auk þess að njóta réttar til örorkulífeyris ef orkutap verður 10% eða meira. Þá á maki rétt á ævilöngum makalífeyri við fráfall sjóðfélaga en makalífeyrir ávinnst á hjúskapartíma og haldast áunnin réttindi þrátt fyrir hjúskaparslit. Börn sjóðfélaga eiga rétt á barnalífeyri við orkutap eða fráfall þeirra.

Almennur réttur til töku eftirlauna er við 65 ára aldur. Virkum sjóðfélaga er þó heimilt að hefja töku lífeyris fyrr ef samanlagður lífaldur og greiðslutími til sjóðsins er 95 ár eða meira (95 ára reglan) en þó aldrei fyrir 60 ára aldur.

Lífeyrir reiknast sem hlutfall af launum við starfslok en í ákveðnum tilvikum sem hlutfall af launum vegna 10 ára starfsaldurs í hærra launuðu starfi. Lífeyrisgreiðslur breytast í takt við þróun dagvinnulauna hjá opinberum starfsmönnum, annaðhvort hjá eftirmanni í starfi eða samkvæmt vísitölu sem Hagstofa Íslands gefur út mánaðarlega og mælir breytingar sem verða á dagvinnulaunum opinberra starfsmanna. Á árinu 2025 hækkaði vísitalan um 10,1% en hækkunin árið á undan var 5,4%.

Lífeyrisgreiðslur B-deildar námu 85 ma.kr. og jukust um 11,6% á milli ára. Alls fengu 21.945 lífeyrisþegar greiðslur á árinu en meðalfjöldi þeirra sem fékk mánaðarlegar greiðslur var 19.313. Á liðnu ári hófu 1.189 sjóðfélagar töku eftirlauna samanborið við 1.152 árið áður.

Meðalaldur lífeyrisþega í árslok var 76,0 ár, reiknað án þeirra sem fá greiddan barnalífeyri. 

Af þeim 85 ma.kr. sem greiddir voru í lífeyri úr B-deild á síðasta ári voru 39 ma.kr. fjármagnaðir með greiðslum frá launagreiðendum til sjóðsins. Samkvæmt lögum um LSR er launagreiðendum í B-deild skylt að standa straum af þeim hluta lífeyris sem tilkominn er vegna hækkunar á áður úrskurðuðum lífeyri fyrrum starfsmanna sinna, svokallaðar lífeyrishækkanir. LSR stendur skil á öllum áunnum réttindum til lífeyrisþega en sjóðurinn eignast kröfu á launagreiðendur sem nemur lífeyrishækkuninni.

Hlutfall launagreiðenda í lífeyrisgreiðslum var 45,9% á árinu 2025 en var 42,9% árið áður. Slík hækkun á milli ára er eðlileg í ljósi þess að hlutur launagreiðanda í lífeyrisgreiðslu lífeyrisþegans fer hækkandi því lengur sem lífeyrisþeginn er á lífeyri þar sem allar hækkanir eftir lífeyristöku eru greiddar af viðkomandi launagreiðanda. 

Samkvæmt tryggingafræðilegri úttekt er gert ráð fyrir að þetta hlutfall fari því áfram vaxandi í framtíðinni og verði að meðaltali 57,3% frá ársbyrjun 2026 þar til síðasta greiðsla úr sjóðnum er innt af hendi.

Tryggingafræðileg staða B-deildar er reiknuð í samræmi við ákvæði 39. gr. laga nr.129/1997 um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða. Það er fyrirtækið Talnakönnun hf. sem sér um útreikninginn en það hefur til þess tilskilda staðfestingu frá Fjármálaeftirlitinu og starfar sjálfstætt utan sjóðsins.  

Athugun á tryggingafræðilegri stöðu hefur þann tilgang að meta eignir á móti þeim skuldbindingum sem felast í áunnum réttindum og framtíðarréttindum sjóðfélaga til lífeyris. Skuldbindingin er útreiknuð fjárhæð sem endurspeglar loforð til sjóðfélaga um lífeyrisgreiðslur í framtíðinni. 

B-deild á eignir til að mæta 17,5% af áfallinni skuldbindingu en því til viðbótar á hún kröfu á launagreiðendur vegna hlutdeildar í lífeyrisgreiðslum og kröfu á ríkissjóð vegna bakábyrgðar á skuldbindingum. Að teknu tilliti til þessara krafna eru eignir og skuldbindingar B-deildar í jafnvægi. Vegna aukins útflæðis hefur gengið hratt á eignir deildarinnar en fyrir tíu árum námu þær 32,2% af skuldbindingum.

Skuldbinding B-deildar samanstendur af áfallinni skuldbindingu annars vegar, sem miðast við þau réttindi sem sjóðfélagar hafa þegar áunnið sér miðað við síðustu áramót, og hins vegar við þau réttindi sem áætlað er að sjóðfélagar muni ávinna sér í framtíðinni fram að töku eftirlauna. Einungis 0,7% af heildarskuldbindingu B-deildar eru vegna réttinda sem sjóðfélagar eiga eftir að ávinna sér í framtíðinni, þannig að stærsti hluti skuldbindingarinnar er þegar kominn fram sem áfallin skuldbinding.

Áfallin skuldbinding B-deildar var 1.236 ma.kr. í árslok 2025 og hækkaði um 64,1 ma.kr. á milli ára eða 5,5%. Áfallin staða B-deildar var -82,5% í árslok 2025 en hún var -79,8% árið áður. Hlutfallsleg staða sjóðsins versnar á milli ára og skýrist það af nokkrum þáttum. Sú vísitala sem mælir breytingar á dagvinnulaunum opinberra starfsmanna hækkaði um 10,1% á árinu 2025 en hækkun dagvinnulauna hefur bein áhrif á skuldbindingar sjóðsins. Á sama tíma var nettó útflæði úr sjóðnum 35 ma.kr. á árinu 2025 sem kemur til lækkunar á eignum. 

Nafnávöxtun var 8,9% á árinu 2025 en forsendur gera ráð fyrir 1,5% ávöxtun umfram hækkun dagvinnulauna. Á móti þessum þáttum vegur að lífeyrisgreiðslur ársins voru 85,0 ma.kr. sem koma til lækkunar á skuldbindingu. Þeir þættir sem höfðu áhrif til hækkunar á skuldbindingu vógu hins vegar þyngra og gerðu það að verkum að skuldbindingar B-deildar hækkuðu eins og áður sagði um 5,5% á síðasta ári.

Gerð er nánari grein fyrir skuldbindingum B-deildar í ársreikningi, bæði í sérstöku yfirliti og í skýringarliðum nr. 14 og 15. 

Hlutdeild launagreiðenda í skuldbindingum og bakábyrgð ríkissjóðs

Samkvæmt lögum um LSR á B-deild kröfu á hendur launagreiðendum vegna lífeyrishækkana, sem er sá hluti lífeyris sem er umfram fyrstu greiðslu lífeyris. Hafi lífeyrisþegi unnið hjá fleiri en einum launagreiðanda skiptist greiðslan hlutfallslega miðað við áunnin réttindi hjá hverjum launagreiðanda fyrir sig.

Sá hluti skuldbindinga sem launagreiðendur eiga að standa undir í formi lífeyrishækkana er metinn 708,3 ma. kr. í árslok 2025 eða um 57,3% af áfallinni skuldbindingu. Krafa á launagreiðendur vegna lífeyrishækkana er tilgreind sem eign utan efnahags í ársreikningi og hún sett fram sem skýring við efnahagsreikning.

Krafa á launagreiðendur vegna lífeyrishækkana jókst um 55,7 ma.kr. milli ára eða 8,5%. Hækkun á hlutdeild launagreiðenda í lífeyrisgreiðslum er m.a. afleiðing af launahækkunum. Þá hefur það einnig áhrif á hlutdeild launagreiðanda hversu langt er síðan taka lífeyris hófst, þar sem launagreiðandi greiðir allar hækkanir sem verða umfram fyrstu greiðslu lífeyris til sinna fyrrverandi starfsmanna. Hlutfall launagreiðanda í lífeyrisgreiðslum fer því hækkandi eftir því sem tíminn líður frá upphafsdegi lífeyristöku.

Réttindakerfi B-deildar er að hluta til byggt upp sem gegnumstreymiskerfi og að hluta með sjóðsöfnun. Þau réttindi sem sjóðfélagar ávinna sér eru mun meiri en hægt er að standa undir með 12% iðgjaldi. Vegna lokunar B-deildar fyrir nýjum sjóðfélögum og uppbyggingar réttindakerfis sjóðsins liggur fyrir að eignir munu klárast áður en skuldbindingar verða greiddar að fullu. Eftir að sjóðnum var lokað hafa lífeyrisgreiðslur verið margfalt hærri en hefðbundnar iðgjaldagreiðslur og hefur stærstur hluti af eignamyndun eftir lokun sjóðsins verið tilkominn vegna ávöxtunar, aukagreiðslna ríkissjóðs og uppgjörs á skuldbindingum. Þegar B-deild getur ekki lengur innt af hendi lífeyrisgreiðslur með tekjum sínum og eignum mun reyna á bakábyrgð sjóðsins.

Áfallin bakábyrgð ríkissjóðs gagnvart B-deild var í árslok 2025 metin 311,1 ma.kr. eða 25,2% af áfallinni skuldbindingu sjóðsins. Á meðfylgjandi súluriti má sjá hvernig bakábyrgð ríkissjóðs hefur þróast undanfarin tíu ár og hvaða áhrif aukagreiðslur ríkissjóðs hafa haft. Bakábyrgðarkrafa á ríkissjóð vegna B-deildar hækkaði um 10,0% á árinu 2025. Hækkun á bakábyrgðarkröfu skýrist m.a. af því að lífeyrisgreiðslur eru talsvert umfram innflæði í sjóðinn og gengur því hratt á eignir hans. Þá hækkaði sú vísitala sem lífeyrisgreiðslur og skuldbindingar þróast eftir um 10,1% á árinu 2025. Hvort tveggja kemur að hluta til hækkunar á bakábyrgð ríkissjóðs. Aukagreiðslur ríkissjóðs á árinu 2025 koma aftur á móti til lækkunar á bakábyrgð ásamt ávöxtun eigna á árinu 2025.

Innborganir ríkissjóðs inn á skuldbindingar

Þegar B-deild var lokað fyrir nýjum sjóðfélögum árið 1997 var ljóst að eignir myndu klárast áður en skuldbindingar hefðu verið greiddar að fullu. Uppsöfnuð áunnin réttindi sjóðfélaga B-deildar voru þá þegar orðin mikil en þau áttu eftir að koma til útgreiðslu í formi lífeyris á næstu 70 árum. Á árinu 1999 byrjaði ríkissjóður að greiða aukalega til B-deildar með það að markmiði að dreifa greiðslum sínum vegna bakábyrgðar yfir lengri tíma. Hlé var gert á þessum greiðslum árið 2009 en þær hófust aftur á árinu 2017. Síðastliðin níu ár, eða frá því að aukagreiðslur úr ríkissjóði hófust aftur, hafa þær numið samtals 85,4 ma.kr. en þar af voru 10,4 ma.kr. greiddir á árinu 2025. Án aukagreiðslna hefði bakábyrgð ríkissjóðs verið 528,6 ma.kr. í árslok 2025.

Til viðbótar við framangreindar aukagreiðslur hefur ríkissjóður greitt viðbótariðgjöld til B-deildar en þau námu 282 m.kr. á árinu 2025. Alls greiddi ríkissjóður því 10,7 ma.kr. aukalega til sjóðsins á árinu 2025.

Við útgreiðslu lífeyris hefur fyrst verið gengið á aðrar eignir en þær sem ríkissjóður hefur greitt aukalega til B-deildar. Aðrar eignir B-deildar voru uppurnar í nóvember 2015 og ef engar aukagreiðslur hefðu komið frá ríkissjóði hefðu allar greiðslur til lífeyrisþega þurft að koma úr ríkissjóði frá þeim tímapunkti. Frá nóvember 2015 hefur hreint útflæði úr B-deild verið 341,1 ma.kr. ef horft er fram hjá aukagreiðslum úr ríkissjóði. Þessi halli vegna útflæðis úr sjóðnum hefur verið fjármagnaður með inneign ríkissjóðs vegna aukagreiðslna sem ná allt aftur til ársins 1999 og ávöxtun á þeim fjármunum. 

Framtíðarsjóðstreymi

Reiknaðar hafa verið þær greiðslur sem B-deild þarf að greiða lífeyrisþegum í framtíðinni vegna réttinda sem þeir hafa áunnið sér og munu ávinna sér fram að töku lífeyris. Á móti lífeyrisgreiðslum fær B-deild lífeyrishækkanirnar frá launagreiðendum. Þegar eignir til greiðslu lífeyris verða uppurnar mun B-deild fá greiðslur frá ríkissjóði vegna bakábyrgðar. Miðað við fast verðlag hafa lífeyrisgreiðslur sjóðsins þegar náð hámarki og munu fara lækkandi til framtíðar. Greiðslur launagreiðenda vegna lífeyrishækkana verða hins vegar í hámarki árin 2029 og 2030 en þær vega mun þyngra í framtíðarsjóðstreyminu en greiðslur vegna bakábyrgðar. Hlutdeild launagreiðenda í lífeyrisgreiðslum hefur farið vaxandi undanfarin ár en hún var 45,9% á árinu 2025. Gert er ráð fyrir að hlutur launagreiðanda haldi áfram að hækka til framtíðar og hlutfallið verði að meðaltali 57,3% út líftíma sjóðsins.

Eins og fram kom hér að framan hafa aukagreiðslur ríkissjóðs styrkt fjárhagsstöðu B-deildar verulega og án þeirra hefði sjóðurinn klárað sínar eignir á árinu 2015. Uppsafnaðar aukagreiðslur ásamt ávöxtun þeirra út árið 2025 hafa hins vegar náð að lengja líftíma sjóðsins fram á árið 2031. Þetta þýðir að án frekari aukagreiðslna úr ríkissjóði eftir árslok 2025 þarf ríkissjóður frá og með árinu 2031 að öllu óbreyttu að standa að fullu undir greiðslu lífeyris úr B-deild. 

Samkvæmt sjóðstreymisgreiningu yrðu greiðslur ríkissjóðs vegna bakábyrgðar að meðaltali 29,8 ma.kr. á ári frá árinu 2031 og næstu fimm árin eftir að B-deild tæmist, miðað við verðlag í árslok 2025, en færu svo lækkandi. Á sama tíma munu greiðslur til B-deildar vegna hlutdeildar launagreiðenda í lífeyrisgreiðslum nema 39,0 mö.kr. á ári að meðaltali en stærstur hluti þeirrar fjárhæðar kemur úr ríkissjóði. 

Miðað við þessa sviðsmynd væri árleg greiðslubyrði ríkissjóðs því samtals tæplega 70 ma.kr., miðað við verðlag ársloka 2025, fyrstu árin eftir að B-deildin tæmist en færi svo lækkandi. Á sviðsmynd hér fyrir ofan er framtíðargreiðsluflæði B-deildar sýnt án frekari aukaframlaga frá ríkissjóði. 

Til þess að tryggja að B-deild geti staðið við skuldbindingar sínar á hverjum tíma með eignum sínum þyrftu árlegar aukagreiðslur frá ríkissjóði að vera að meðaltali 18,0 ma.kr. á ári næstu 20 árin miðað við verðlag í árslok 2025. Samkvæmt fjárlögum er áformað að greiða 10,7 ma.kr. til B-deildar á árinu 2026. Samkvæmt fjármálaáætlun ríkissjóðs fyrir árin 2027 til 2031 er gert ráð fyrir að sambærileg fjárhæð verði greidd til sjóðsins í formi aukagreiðslna. Fyrirhugaðar aukagreiðslur ná að fresta þeim tímapunkti að B-deildin tæmist til ársins 2033.